Οι αρχέγονοι τοίχοι

ΟΙ ΑΡΧΕΓΟΝΟΙ ΤΟΙΧΟΙ

ΜΕΤΑΛΛΗΝΟΥ ΒΙΒΙΑΝΝΑ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ & ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

e-mail:vivianna@aias.gr

O άνθρωπος στο πέρασμα του χρόνου άφησε απίστευτη κληρονομιά κατασκευών που μαρτυρούν τον τρόπο ζωής ανάλογα με τον τόπο όπου έζησε. Τόπους δύσκολους, κακοτράχαλους και άγονους τους μετέτρεψε σιγά σιγά σε καλλιεργήσιμες εκτάσεις, κατασκευάζοντας κλιμακωτές οριζόντιες λωρίδες γόνιμης γης πάνω σε κεκλιμένες και απρόσιτες πλαγιές. Χαρακτηριστική είναι η προσπάθεια του να μην αφήσει σπιθαμή ανεκμετάλλευτης γης. Τέτοια είναι τα τοπία που αντικρίζουμε σε πολλές γωνιές της γης αλλά και δω στον τόπο μας στη νησιωτική Ελλάδα.

Σήμερα αυτό το περιβάλλον μας είναι οικείο, γνώριμο και το θεωρούμε αυτονόητη συνέχεια του φυσικού περιβάλλοντος, αναπόσπαστο κομμάτι του τοπίου. Πρόκειται για τους χαρακτηριστικούς τοίχους αντιστήριξης, τις ακμασιές ή πεζούλες ή τα χτιά, καμωμένους από ξερολιθιά που συγκρατούν το λιγοστό χώμα και το νερό της βροχής χτισμένους με την πείρα και τη σοφία αιώνων. Είναι πάλι και εκείνοι οι τοίχοι που ξεχωρίζουν τις ιδιοκτησίες, διαμορφώνουν μονοπάτια και αγροικίες, δρόμους, προστατεύουν τις καλλιέργειες και τα δένδρα από το δυνατό αέρα.

Ανάμεσα τους από την ίδια πέτρα αλώνια, μικρές αποθήκες πηγάδια, θημωνιές, καταλύματα για ανθρώπους και ζώα, καλντερίμια που ανεβοκατεβαίνουν πάνω στο τραχύ ανάγλυφο του εδάφους. Και το χρώμα της πέτρας ολόιδιο, με το αυτό των βράχων τριγύρω δεν ξεχωρίζεις την ανθρώπινη κατασκευή απ΄ αυτή της φύσης.

Όλα μαζί αποτελούν μια αδιάσπαστη ενότητα, ομορφαίνουν το τοπίο και δίνουν κλίμακα στις απότομες πλαγιές, την κλίμακα του ανθρώπινού μόχθου, της απίστευτης θέλησης, της τιτάνιας προσπάθειας πολλών γενεών να τιθασεύσουν την άγονη γη. Έργα μεγάλης κλίμακας μας εντυπωσιάζουν για την απίστευτη χειρονακτική εργασία που απαιτήθηκε για να ολοκληρωθούν, σε βαθμό ώστε να μας δημιουργείται η εντύπωση πως ολόκληρα τα τοπία είναι έργο των ανθρώπινων χεριών ._

Αρχέγονες χαράξεις, γραμμές που τονίζονται με τη σκιά που ρίχνουν πάνω στο έδαφος ακολουθώντας πιστά και με ακρίβεια τις ισοϋψείς καμπύλες περιτριγυρίζοντας πλαγιές, λόφους, ολόκληρα βουνά που φτάνουν χαμηλά μέχρι τη θάλασσα και μοιάζουν σαν να απόκτησε ξαφνικά η γη ρυτίδες. Σε ορισμένες μάλιστα περιπτώσεις στις Κυκλάδες όπως εδώ στην Αμοργό το περίτεχνο στήσιμο τους, ο ευρηματικός τρόπος που τοποθετούσαν τις φαρδιές σχιστόπλακες και διαμόρφωναν τα (α)κροδώματα, τη στέψη τους δηλαδή, αποτελούν έργα τέχνης.

Παρατηρώντας τους από μακριά, μοιάζουν ώρες ώρες με τα πτερύγια υπερφυσικών δράκων- φανταστικών- που γέρνουν ξαπλωμένοι πάνω στις πλαγιές .

Η φροντίδα, η έγνοια και πάνω απ΄ όλα ο σεβασμός για τη γη, αυτονόητες ενέργειες των προηγούμενων γενεών σήμερα απουσιάζουν εντελώς αφού έχουμε αποκοπεί τελείως από το φυσικό περιβάλλον και το μόνο περιβάλλον που μας είναι γνώριμο είναι αυτό της πόλης: – Χτισμένες μέχρι κορεσμού – χωρίς ίχνος πρασίνου και φυσικού εδάφους.

Οι τόποι έπαψαν να καλλιεργούνται και σταδιακά ρημάζουν αφού κανείς δεν υπάρχει να φροντίσει τη γη. Που και που συναντάς κανένα γέρικο ηλιοκαμένο πρόσωπο να τριγυρνά σαν αερικό ανάμεσα στους μαντρότοιχους και τα μονοπάτια.

Όσο για τις πεζούλες, το νερό του χειμώνα παρασέρνει, όπως είναι επόμενο, τους αναβαθμούς, που χωρίς συντήρηση και επισκευή καταρρέουν, παρασέρνοντας μαζί τους και το χώμα που συγκρατούσαν αιώνες τώρα. Κάθε χρόνο η καταστροφή μεγαλώνει, εκτάσεις ολόκληρες σαρίζουν και κατρακυλούν στις απότομες πλαγιές, διαλύονται. Η φύση επαναφέρει το τοπίο στην αρχική, φυσική του κατάσταση. Οι άνθρωποι των πόλεων αγνοούν την αξία των προαιώνιων αναληματικών ξερολιθιών και τις αντιμετωπίζουν ως γραφική εικόνα – μακριά από την ουσιαστική τους λειτουργία. Το ανθρωπογενές περιβάλλον χιλιετιών, που έθρεψε γενιές και γενιές στις μέρες μας το καταναλώνουμε όπως κάθε τι άλλο, ως εικόνα μόνο.

Μια εικόνα που τη χρειαζόμαστε για να προσελκύουμε τουρίστες, αφού το μόνο που απέμεινε είναι η τουριστική εκμετάλλευση κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, όταν οι ορδές των εξουθενωμένων και απηυδισμένων από τη χειμωνιάτικη εργασία αστών ξεχύνονται να βρουν λίγες στιγμές γαλήνης και ξενοιασιάς.

Κι όμως αυτά τα ξεχωριστά τοπία έπρεπε εδώ και χρόνια να κηρυχθούν διατηρητέα, ως τόποι μοναδικής φυσικής ομορφιάς .

Μήπως μάλιστα με τη βοήθεια της πολιτείας, οι τοπικές κοινωνίες θα έπρεπε να συνδράμουν με κάθε μέσον ώστε να προστατεύονται και κυρίως να συντηρούνται οι υπέροχοι τόποι που μας κληροδοτήθηκαν.

Είναι χρέος όλων μας να προστατεύσουμε αυτό που μας άφησαν οι προηγούμενες γενιές ως ανεκτίμητη παρακαταθήκη και αποτελεί την πολιτιστική μας κληρονομιά.

Εμείς άραγε τι θα αφήσουμε, τι θα αφήσουμε? Ένα απίστευτο συνονθύλευμα ανούσιων και άχρηστων κατασκευών που συναγωνίζονται ποία θα προκαλέσει περισσότερο από την άλλη.

Σπίτια και ξενοδοχεία που τις περισσότερες φορές φαντάζουν σαν κακόγουστες καρικατούρες δίπλα σε πανάρχαιες κατασκευές και αρχέγονα τοπία.

Καμάρες από μπετόν, τοίχοι επενδεδυμένοι με πέτρες ελάχιστου πάχους, χωρίς να επιτελούν καμία στατική λειτουργία, απολήξεις στηθαίων που μιμούνται περιστεριώνες, αναγλυφάδες που όμως δεν κατεβάζουν νερό, πισίνες σε βραχώδεις πλαγιές η δίπλα ακριβώς στη θάλασσα, να θυμίζουν ένα τεράστιο ψεύτικο και θλιβερό σκηνικό.

Έτσι το χωριάτικο έχει μεταλλαχθεί σε αρχοντοχωριάτικο ανάγοντας το φολκλόρ και το κιτς σε κυρίαρχο πρότυπο και το περιττό σε αδιαμφισβήτητο αγαθό. Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός πως και οι μόνιμοι κάτοικοι και των πιο απομακρυσμένων περιοχών, έχουν επηρεασθεί από το γενικευμένο μοντέλο διαβίωσης των ημερών μας. Τα όρια ανάμεσα στο αστικό και το αγροτικό τοπίο είναι πλέον δυσδιάκριτα. Οι πόλεις «ξεχειλίζουν « και καταπίνουν την ύπαιθρο, αφού η άναρχη εξάπλωση και η διασπορά νέων κτισμάτων δεν υπόκειται σε κανένα περιορισμό. Η προαιώνια σύγκρουση πόλης- υπαίθρου έρχεται σήμερα ξανά στο προσκήνιο με τον πιο δραματικό τρόπο και το θρυλούμενο Ν/Σ για το Εθνικό Χωροταξικό που ήδη ψηφίστηκε μόνο πρόβλεψη για τα παραπάνω δεν περιέχει. Και ακολουθιέται από το ειδικό χωροταξικό σχέδιο για τον τουρισμό που περιέχει μια από τις πλέον ολέθριες διατάξεις για την υπαίθρια δόμηση : Τα ξενοδοχεία – κατοικίες που χωροθετούνται σε όλες τις νησιώτικες και ιδιαιτέρου κάλλους περιοχές. Η Αμοργός πνίγεται…

Είναι γνωστό ότι ο τουρισμός έχει πολλές φορές χρησιμοποιηθεί ως οικονομικός επιταχυντής για την ανάπτυξη της χώρας. Το άτοπο είναι ότι δεν έχουμε ποτέ θέσει σε προτεραιότητα τη φροντίδα, την προστασία και τον σεβασμό στο πολυτιμότερο χαρακτηριστικό της που αφορά και στον τουρισμό: Την ανεπανάληπτη ομορφιά των χρυσαφένιων γυμνών τοπίων της με τους αρχέγονους τοίχους.

Κτίσματα της Αμοργού

Αν χαθούν αυτά, θα χαθεί και η περιλάλητη φυσιογνωμία του νησιού. Η εικόνα της Αμοργού, η δεμένη με τα παλιά αγροτικά σπίτια της, τις αυλές της, τα λιθόστρωτα μονοπάτια, τις ξερολιθιές, τους μύλους, τα πατητήρια, τα λιοτρίβια… Αυτά σφραγίζουν το γραφικό κυκλαδονήσι ξυπνώντας μνήμες σχεδόν σε κάθε βήμα. Περίπου 3.000 μνημεία αγροτικής κληρονομιάς κατέγραψε η «Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού» σε πρόσφατη έρευνά της, με τη βοήθεια ακούραστων Αμοργιανών.

Πηγή: Καθημερινή

Αρχιτεκτονική των Κυκλάδων

Λαϊκή αρχιτεκτονική. Η λαϊκή αρχιτεκτονική των Κυκλάδων παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και έχει αποτελέσει αντικείμενο πολλών μελετών. Το ενδιαφέρον αυτό απεικονίζεται τόσο στους οικισμούς ως σύνολα (πολεοδομική και αρχιτεκτονική συγκρότηση) όσο και στα επιμέρους στοιχεία τους, που είναι οι κατοικίες, οι ναοί, οι δρόμοι, τα πλατώματα των οικισμών ή οι μεμονωμένοι περιστεριώνες και οι μύλοι.Η λαϊκή κυκλαδίτικη αρχιτεκτονική χαρακτηρίζεται από την αυστηρή γεωμετρικότητα των κτισμάτων της -γνώρισμα που ισχύει επίσης για τις αντίστοιχες μορφές των Δωδεκανήσων- και τη λειτουργικότητά τους. Οι γενικές συνθήκες -κλίμα,τοπίο, δομικά υλικά- που επικρατούν στις Κυκλάδες προσδίδουν ενιαίο ύφος στην αρχιτεκτονική· ωστόσο, οι τοπικές διαφορές δημιουργούν ποικιλία παραλλαγών των βασικών λύσεων που έχουν επινοηθεί και αυξάνουν το ενδιαφέρον. Οι ουσιαστικότερες διαφορές, όπως στη Σαντορίνη, προκύπτουν από τη χρήση νέων, αμιγώς τοπικών λύσεων σχετικά με την κατασκευή και την αρχιτεκτονική. Τέλος, πέρα από τις διαφορές του τοπίου ή των επιτόπου προσφερόμενων υλικών, οι διαφορές στην κοινωνική διαστρωμάτωση και στην ιστορία του κάθε νησιού παίζουν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της λαϊκής αρχιτεκτονικής. Στη Νάξο, για παράδειγμα, συναντά κανείς τους λεγόμενους πύργους, αρχοντικά με εμφανείς δυτικές επιρροές, φαινόμενο σχεδόν μοναδικό στην αρχιτεκτονική των Κυκλάδων.

Ο βασικός τύπος της κυκλαδίτικης λαϊκής κατοικίας είναι το ορθογώνιας κάτοψης μονόχωρο σπίτι με επίπεδη στέγη. Τα σπίτια αυτά είναι πάντοτε λιθόδμητα και με λίγα ανοίγματα. Το έντονο φως, ο δυνατός αέρας και η έλλειψη επαρκούς ξυλείας δεν επιτρέπουν την κατασκευή μεγάλων κουφωμάτων. Επιπλέον, η έλλειψη ξυλείας δεν επιτρέπει την κατασκευή μεγάλου μήκους δοκών, γι’ αυτό συχνά γίνεται χρήση ενός ενδιάμεσου τόξου για τη στήριξη των δοκών της στέγης κατά τις περιπτώσεις όπου το άνοιγμα είναι μεγαλύτερο από το μήκος τους. Το εσωτερικό των σπιτιών είναι απλό· σε πολλές περιπτώσεις, μια υψομετρική διαφορά τονίζει και τη λειτουργία του τμήματος του εσωτερικού χώρου που προορίζεται για τον ύπνο. Στους τοίχους κατασκευάζονται κόγχες, που προορίζονται για την τοποθέτηση σκευών, όπως της στάμνας του νερού ή των μαγειρικών σκευών.Ο βασικός αυτός τύπος κατοικίας εξελίχθηκε με ποικίλους τρόπους και ανάλογα και με τις εκάστοτε συνθήκες. Ένα δεύτερο ορθογώνιο εφάπτεται ως επέκταση του αρχικού οικήματος ή τοποθετείται υπερκείμενο, για να δημιουργήσει διώροφο σπίτι· στην περίπτωση αυτή η προσπέλαση του ορόφου γίνεται με εξωτερική λίθινη κλίμακα. Στην αυλή τοποθετούνται ο φούρνος, η αποθήκη για τα γεννήματα, η στέρνα κλπ. Εξωτερικά, τα κυκλαδίτικα σπίτια εμφανίζουν μια έντονη γεωμετρική μορφή και οι ισχυρές φωτοσκιάσεις επάνω στους κυβόσχημους και λευκούς όγκους τους προσδίδουν ιδιαίτερη πλαστικότητα. Πρέπει, ωστόσο, να σημειωθεί ότι η λευκότητα των σπιτιών του Αιγαίου οφείλεται σε νόμο της δικτατορίας Μεταξά και ότι αρχικά τα σπίτια έμεναν με το χρώμα των υλικών από τα οποία ήταν χτισμένα, χωρίς επίχρισμα ή ασβέστωμα· έχοντας έτσι χρώμα σχεδόν ίδιο με το κατά κανόνα πετρώδες και άδεντρο περιβάλλον, αποκτούσαν μια φυσική παραλλαγή που τα προστάτευε από τους πειρατές. Η πρόνοια για την οχύρωση των οικισμών στις Κυκλάδες αποδεικνύεται τόσο από το γεγονός ότι τα σπίτια πολλών οικισμών είναι διατεταγμένα κατά ομόκεντρες ζώνες όσο και από το δαιδαλώδες και δυσνόητο οδικό δίκτυο

Τα σπίτια των Κυκλάδων εμφανίζουν και διακοσμητικά στοιχεία, παρά τη γεωμετρικότητα των μορφών, τη σαφήνεια και τη λιτότητα που υπαγορεύουν οι κατασκευαστικές και λειτουργικές λύσεις. Συχνά παρατηρούνται λαξευτές παραστάδες και υπέρθυρα, ωραίοι διάτρητοι ανάγλυφοι φεγγίτες που τοποθετούνται πάνω από τα παράθυρα για την πλήρωση των ανακουφιστικών τόξων κλπ. Πρέπει επίσης να σημειωθεί η παρουσία ορισμένων δυτικών μορφολογικών στοιχείων, που εξηγούνται από τη μακρόχρονη κατοχή των νησιών από τους Φράγκους και τους Ενετούς. Εξίσου αξιόλογες και ιδιότυπες κατασκευές αποτελούν οι περιστεριώνες με τις διάτρητες προσόψεις, χαρακτηριστικό παράδειγμα συνδυασμού λειτουργικότητας και πρωτοτυπίας.Η εκκλησιαστική αρχιτεκτονική στις Κυκλάδες βασίζεται -πάντα με τοπικές παραλλαγές- στους μεταβυζαντινούς ναοδομικούς τύπους· εξωτερικά επικρατεί και πάλι η αυστηρή γεωμετρική έκφραση των όγκων και η γενικά λιτή διαμόρφωση. Βέβαια, η κατασκευή είναι πολύ πιο επιμελημένη και η διακοσμητική διάθεση εντονότερη. Επίσης εμφανίζονται ναοί με επίπεδη στέγη κατ’ αντιστοιχία με τα σπίτια καθώς και ναοί των οποίων το δώμα επικάθεται απευθείας στους -διαπλατυσμένους εσωτερικά- τοίχους, ώστε να μειωθεί το μήκος των απαιτούμενων δοκών. Υπάρχουν δυτικά μορφολογικά και κατασκευαστικά στοιχεία στην αρχιτεκτονική των ναών, όπως τα οξυκόρυφα τόξα.Βέβαια, όλα αυτά έχουν αφομοιωθεί, μεταπλαστεί και αναμειχθεί με τα επιχωριάζοντα στοιχεία και τις αντιλήψεις των λαϊκών τεχνιτών, εντασσόμενα πλέον στην τοπική παράδοση.

Μεταφερθήκαμε εδώ